Farg‘ona vodiysi, Markaziy Osiyoning eng zich aholi joylashgan va qishloq xo‘jaligiga bog‘liq mintaqalaridan biri bo‘lib, iqlim o‘zgarishi ta’sirida suv tanqisligi va qurg‘oqchilik muammolari keskinlashmoqda. Bu muammo global isish, muzliklarning tez erishi va daryo oqimlarining kamayishi bilan bevosita bog‘liq. Vodiyning aholisi (taxminan 13 million kishi) va iqtisodiyoti (asosan paxta, meva-sabzavot yetishtirish) suvga qattiq bog‘liq bo‘lib, iqlim o‘zgarishi hosildorlikni pasaytirib, oziq-ovqat xavfsizligini va mintaqaviy barqarorlikni xavf ostiga qo‘ymoqda.

Iqlim o‘zgarishining asosiy ko‘rsatkichlari va suvga ta’siri

Iqlim o‘zgarishi Farg‘ona vodiysida haroratning oshishi va cho‘zilgan qurg‘oqchiliklar orqali namoyon bo‘lmoqda. O‘zbekistonning o‘rtacha harorati 1950–2005 yillarda o‘n yillikda 0,29°C ga oshgan, ammo Markaziy Osiyoda bu ko‘rsatkich yuqoriroq – qishda +2,6°C va yozda +3,1°C ga yetishi kutilmoqda (IPCC B1 stsenariysi bo‘yicha, 2050 yilgacha). Bu o‘zgarishlar muzliklarning erishini tezlashtirib, daryo oqimlarini dastlab oshirsa-da, uzoq muddatda kamaytiradi.

             Muzliklarning erishi: Markaziy Osiyoda muzliklarning maydoni 1930-yillardan beri 30% ga qisqargan, Tien Shan muzliklari esa 1943–2003 yillarda 14,2% yo‘qolgan. Qirg‘izistonda so‘nggi 50 yilda muzliklarning 16% i erigan, Farg‘ona tizmasida esa 2050–2070 yillarga borib 70% ga yetishi mumkin. Muzliklar Farg‘ona vodiysiga suvning 70% ini ta’minlaydi (Naryn va Karadarya daryolari orqali), ammo 2100 yilgacha Markaziy Osiyoda muzliklarning 64–95% i yo‘qolishi kutilmoqda.

             Daryo oqimlarining kamayishi: Sirdaryo daryosi havzasida (Farg‘ona vodiysining asosiy suv manbai) 2050 yilgacha oqim 6–10% ga qisqarishi prognoz qilinmoqda. Muzlik erishi tufayli yozgi oqimlar dastlab oshsa-da (so‘nggi 20 yilda 23% ga ko‘tarilgan), uzoq muddatda pasayadi, chunki muzliklar suv zaxirasi sifatida ishlaydi.

Qishloq xo‘jaligiga ta’siri: Hosildorlik pasayishi va iqtisodiy yo‘qotishlar. Farg‘ona vodiysining 70% suvi qishloq xo‘jaligiga sarflanadi, ammo iqlim o‘zgarishi hosilni 10–20% ga kamaytirmoqda. Paxta va meva-sabzavot yetishtirishda suv tanqisligi tufayli yillik yo‘qotishlar millionlab dollarni tashkil etadi. Global miqyosda iqlim o‘zgarishi hosildorlikni 15% ga pasaytiradi, ammo Farg‘onada bu ko‘rsatkich yuqoriroq – bug‘doyda 12–14%, guruchda 15–17%.

Farg‘ona vodiysida suv tanqisligi va qurg‘oqchilik muammosiga yechimlar. Farg‘ona vodiysida iqlim o‘zgarishi tufayli yuzaga kelgan suv tanqisligi va qurg‘oqchilik muammolarini hal qilish uchun mahalliy, mintaqaviy va xalqaro darajada keng ko‘lamli choralar zarur. Bu muammolar vodiyning qishloq xo‘jaligiga bog‘liq iqtisodiyoti, 13 millionga yaqin aholisi va transchegaraviy suv, 

resurslariga ta’sir qiladi. Quyida ilmiy manbalar (BMT, IPCC, UNDP va boshqa tadqiqotlar) asosida tuzilgan, raqamlar va amaliy yondashuvlarga asoslangan yechimlar keltiriladi.

 Suv resurslarini boshqarishni yaxshilash

Muammo: Farg‘ona vodiysida suvning 50% i samarasiz sovet davri sug‘orish tizimlari tufayli yo‘qotiladi. Syrdarya daryosi oqimi 2050 yilgacha 6–10% ga kamayishi kutilmoqda.

Yechimlar:

• Drip sug‘orish tizimlarini joriy etish: Tomchilatib sug‘orish suv sarfini 30–50% ga kamaytiradi va hosildorlikni 20–30% ga oshiradi. Masalan, Isroilda bu usul suvni 70% gacha tejaydi. Farg‘onada 2025–2030 yillarda 10 000 gektar maydonga drip tizimini joriy etish uchun mahalliy fermerlar uchun subsidiyalar va kredit dasturlari tashkil qilinishi mumkin.
• Suvni tejovchi texnologiyalar: Lazerli tuproq tekislash va kanallarni modernizatsiya qilish suv yo‘qotishlarini 20% ga qisqartiradi. UNDP loyihasi doirasida Farg‘onada 15 ta avtomatlashtirilgan meteor stansiya o‘rnatilgan bo‘lib, ular suv taqsimotini optimallashtirishga yordam beradi.
• Suv omborlarini qurish va modernizatsiya: Kichik suv omborlari va yangi kanallar qurish orqali yozgi suv taqchilligini 15–20% ga kamaytirish mumkin. Masalan, Qirg‘izistonning Toktogul suv ombori kabi tizimlarni optimallashtirish foydali bo‘ladi.

Mintaqaviy hamkorlikni kuchaytirish

Muammo: Syrdarya daryosi O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston o‘rtasida suv taqsimoti bo‘yicha nizolarga sabab bo‘lmoqda. Muzliklarning 64–95% i 2100 yilgacha erishi suv resurslarini yanada cheklaydi.

Yechimlar:

• Transchegaraviy suv kelishuvlari: Syrdarya havzasi bo‘yicha uchtomonlama kelishuvlarni mustahkamlash. Masalan, 1998-yilgi Syrdarya kelishuvi qayta ko‘rib chiqilib, iqlim o‘zgarishi hisobga olinishi kerak. Bu suv taqsimotini 10–15% adolatli qiladi.
• Xalqaro tashkilotlar yordami: BMT va Jahon banki orqali suv boshqaruvi loyihalarini moliyalashtirish. Masalan, Markaziy Osiyo mintaqaviy iqlim dasturi (CAREC) Farg‘ona vodiysida suv monitoringini yaxshilash uchun 50 million dollar ajratgan.

Ma’lumot almashish platformasi: Real vaqt rejimida daryo oqimlari va iqlim ma’lumotlarini almashish uchun raqamli platforma yaratish. Bu nizolarni 30% ga kamaytiradi.